Η αρχιτεκτονική και πολεοδομική ταυτότητα της Θεσσαλονίκης, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τα μέσα του 19ου αιώνα έως σήμερα, θα παρουσιαστεί κατά τη διάρκεια ενημερωτικών ομιλιών, με θέμα: «Η Αρχιτεκτονική της Θεσσαλονίκης». Η σειρά των ενημερωτικών ομιλιών διοργανώνεται από την Επιτροπή Πολιτιστικής Πολιτικής του Α.Π.Θ. Περιλαμβάνει 5 ομιλίες των Καθηγητών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Α.Π.Θ., Βασίλη Κολώνα και Αλέκας Καραδήμου - Γερολύμπου, οι οποίες θα πραγματοποιούνται κάθε Τρίτη, από τις 19:00 έως τις 21:00, στο Κέντρο Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων (ΚΕ.Δ.Ε.Α.) της Επιτροπής Ερευνών του Α.Π.Θ. Η πρώτη ομιλία, με τίτλο «Η Θεσσαλονίκη πριν από το 1912. Παράδοση και εκσυγχρονισμός με φόντο τη βαλκανική ενδοχώρα» θα γίνει από την Καθηγήτρια του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Α.Π.Θ., Αλέκα Καραδήμου – Γερόλυμπου. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί αύριο, Τρίτη 1 Νοεμβρίου 2011 και ώρα 19.00, στο Αμφιθέατρο Ι του Κέντρου Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων (ΚΕ.Δ.Ε.Α.) του Α.Π.Θ. Η περίοδος των Μεταρρυθμίσεων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η αλλαγή της κυριαρχίας στην πόλη, η μεγάλη πυρκαγιά του 1917, ο ανασχεδιασμός της πόλης και η ανοικοδόμηση, οι πληθυσμιακές ανακατατάξεις και τα μεγάλα έργα της μεταπολεμικής περιόδου οριοθετούν τους βασικούς άξονες στην εξέλιξη της εικονογραφίας της πόλης. Οι εκδηλώσεις απευθύνονται σε ολόκληρη την Πανεπιστημιακή Κοινότητα αλλά και το ευρύ κοινό.
Η Αλέκα Καραδήμου - Γερόλυμπου είναι αρχιτέκτων πολεοδόμος, καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Στη διάλεξη της διερευνάται η μορφή του αστικού τοπίου και οι τρόποι διαμόρφωσης και μετασχηματισμού του από την ίδρυση της πόλης μέχρι το 1912. Ωστόσο η έμφαση δίνεται στον τελευταίο αιώνα πριν από το 1912, κυρίως μετά από την συγκρότηση του ελληνικού κράτους στις νότιες επαρχίες, και μόνον συνοπτικές αναφορές γίνονται στους προηγούμενους αιώνες. Ο 20ός αιώνας άφησε βαθειά σημάδια στις ελληνικές πόλεις. Καμία ωστόσο δεν γνώρισε τόσο πολύμορφες αλλαγές, όπως η Θεσσαλονίκη. Αν μια πόλη προσδιορίζεται από την εθνική της ταυτότητα, τον ευρύτερο χώρο επιρροής της, την προέλευση και την σύνθεση του πληθυσμού της, την παραγωγική υποδομή, τα χωρικά χαρακτηριστικά ή τις αρχιτεκτονικές της ιδιοτυπίες και παραδόσεις, τότε πράγματι η Θεσσαλονίκη άλλαξε έντονα ως προς όλα αυτά. Πόλη με πολυκύμαντη ιστορία στο ΝΑ άκρο της Ευρώπης, η Θεσσαλονίκη βρίσκεται πάνω στους μεγάλους στεριανούς και θαλάσσιους δρόμους του εμπορίου που επέτρεψαν την επικοινωνία ανάμεσα στους αρχαίους κόσμους της Μεσογείου και τις χώρες πέρα από τα βόρεια σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ελληνιστική, ρωμαϊκή, βυζαντινή και οθωμανική μέχρι το 1912, βίωσε τα μεγάλα επεισόδια της ευρωπαϊκής ιστορίας από την αρχαιότητα μέχρι την νεώτερη εποχή, επιδεικνύοντας αυτόνομη και πολυδιάστατη έκφραση στην παραγωγή λόγου (πολιτικού, νομικού, θρησκευτικού, φιλολογικού) και τέχνης (ζωγραφικής, αρχιτεκτονικής). Στο χώρο της υποδέχθηκε τις μεγάλες θρησκείες της αρχαιότητας, καθώς και τον εβραϊσμό, τον χριστιανισμό και τον μωαμεθανισμό. Λειτουργώντας στο μεταίχμιο ανάμεσα στην παλαιότερη ανατολική παράδοση και την σύγχρονη δυτική που κυοφορεί την Αναγέννηση, η Θεσσαλονίκη ανθεί και παράγει ακόμη και στους δύο τελευταίους αιώνες της φθίνουσας Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Σε ένα αντίστοιχο μεταίχμιο τον 18ο αιώνα ως δυτική πύλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, θα διαχειρισθεί την νεώτερη ευρωπαϊκή διείσδυση. Η μορφή του χώρου συμπορεύεται με την ιστορία του τόπου. Το αστικό τοπίο φέρει τα σημάδια χρόνων ακμής, καταστροφών και παρακμής, ενώ ο πληθυσμός της τελεί κάτω από μια αέναη ανασύσταση καθώς διαφορετικές ανθρώπινες ομάδες εγκαθίστανται, ριζώνουν και ξεριζώνονται μετασχηματίζοντας τα χωρικά δεδομένα. Έτσι η Θεσσαλονίκη αναδύεται ως μια πόλη εξαιρετικά παλιά αλλά και εντυπωσιακά νέα. Ως μια πόλη «φαντασμάτων» αλλά και μια πόλη συνεχώς αναγεννώμενη, όπου τα σταθερά στοιχεία της γεωγραφίας και η εμμονή της εμπορικής λειτουργίας επιβάλλονται πάνω στον αρχιτεκτονικό χώρο και στις ανθρώπινες ομάδες που τον κατοικούν. Στην μακριά ιστορική διαδρομή της η πόλη πορεύθηκε διαφορετικά από την Αθήνα. Περισσότερο βαλκανική παρά μεσογειακή, κυρίως παραγωγική-διαμετακομιστική παρά πολιτική-διοικητική, μάλλον πολυεθνοτική παρά εθνική, διέθετε τις δικές της διασυνδέσεις με τον κόσμο. Λίγο πριν από την είσοδό της στον 20ό αιώνα η πόλη κρατούσε ακόμη το 'αρχαίο' της σχήμα, στην ίδια πάντα έκταση των 300 εκταρίων, περιχαρακωμένη στο εσωτερικό του βυζαντινού τείχους. Από το 1869, οι εξαγγελίες σημαντικών μεταρρυθμίσεων για τον ‘εξευρωπαϊσμό’ της αυτοκρατορίας, που είχαν πρωτοδιατυπωθεί το 1839, αρχίζουν να πραγματοποιούνται, με αποτέλεσμα έναν ουσιαστικό μετασχηματισμό της παραδοσιακής δομής της πόλης και της χωρικής της οργάνωσης. Πολιτικά και αστικά δικαιώματα στις θρησκευτικές μειονότητες, ισότητα όλων των υπηκόων ανεξαρτήτως θρησκεύματος και ελεύθερος οικονομικός ανταγωνισμός εισάγουν νέα ήθη διαβίωσης για τους ανθρώπους των πόλεων και νέες απαιτήσεις σε χώρο.
Η θάλασσα και το εμπόριο αναλαμβάνουν και πάλι τον πρωταγωνιστικό ρόλο στην αστική ζωή, ενώ η επίδραση των τεχνολογικών επιτευγμάτων της βιομηχανικής επανάστασης είναι πολύπλευρη: Οι ορίζοντες ανοίγονται ανεμπόδιστα, η ενδοχώρα διευρύνεται, οι αποστάσεις γεφυρώνονται πρωτόγνωρα, οι επικοινωνίες διευκολύνονται. H κατεδάφιση των τειχών και η κατασκευή προκυμαίας αποτέλεσαν το πρώτο βήμα για την μετατροπή της από μεσαιωνική σε σύγχρονη πόλη στο τέλος της Tουρκοκρατίας, επιτρέποντας την άμεση επαφή με τη θάλασσα και την επέκταση του οικισμένου χώρου στα περίχωρα. H εξέλιξη αυτή οφείλεται στις νέες συνθήκες ανάπτυξης του εμπορίου της Mεσογείου, ειδικά μετά τη διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ, όπως και στις ευρύτατες ανακατατάξεις στα Βαλκάνια, και προσδιόρισε τον ανανεωμένο ρόλο της, διεθνή και τοπικό, ως κέντρου μιας νέας βαλκανικής πραγματικότητας.
Η είσοδος στον 20ό αιώνα έχει ιστορηθεί κυρίως ως περίοδος ανάπτυξης της πόλης, ως η κατ'εξοχήν κοσμοπολίτικη εποχή της. H αύξηση του αστικού πληθυσμού (από 80.000 το 1870) και η εγκατάσταση νέων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων αντανακλώνται στην πρώτη μεγάλη εξάπλωση της πόλης και την εμφάνιση 'ευρωπαϊκών' συνοικιών και υποβαθμισμένων γειτονιών. Ωστόσο η ανάμειξη παράδοσης και σύγχρονων μορφών, η συνύπαρξη πλούτου και φτώχειας βρίσκονται παντού. "H πόλις η περιλαμβανομένη εντός των μεσαιωνικών τειχών δεν απέβαλεν ακόμη την παλαιάν μορφήν της", σημείωνε ένας ταξιδιώτης από την Παλιά Ελλάδα. Kαι συνέχιζε, γνωρίζοντας πόσο ισχυρές αποδεικνύονται οι αντιστάσεις του χώρου: "Δεν θα την αποβάλη δε και μετά πάροδον ίσως αιώνων". Και όμως η ιστορία θα τον διαψεύσει στα αμέσως επόμενα χρόνια....
